In deze aflevering gaan we terug naar Jeruzalem en het Orient House. Faisal Husseini is overleden en tienduizenden Palestijnen, die al jaren de toegang tot de stad zijn ontzegd, veranderen de rouwstoet in een overwinningstocht.
Twee maanden later, op 10 augustus 2001, werd het Orient House definitief gesloten. Niet alleen zijn de deuren verzegeld maar vrachtwagens vol onbetaalbare archieven en documenten zijn geroofd. Een verhaal over hoe Israël de geschiedenis gijzelt en de onstuitbare veerkracht van Palestijnen.
Audio bronnen en citaten: NOS Jaaroverzichten, RTL, VTM, AVRO’s Televizier, Het Capitool, UN Audiovisual Library, C-SPAN
Artikelen: The Looted Archives of the Orient House (IPS, 2001), Destruction and Pillage of Palestinian Cultural Heritage, archives and libraries since 1948 (Columbia University), Mourning the ‘Son of Jerusalem’: Faisal al-Husseini (Jerusalem Quarterly, 2001)
Documenten: Verslag van een algemeen overleg, Tweede Kamer (23 432, nr. 8, 24 januari 1996), Palestinian houses in West Jerusalem: Stories and Photographs (Zochrot, 2014)
Documentaires en films: A Reel War: Shalal (Karmit Mandel, 2021), The Great Book Robbery (Benny Brunner, 2012), Looted and Hidden - Palestinian Archives in Israel (Rona Sela, 2017), Kings and Extras: Digging for a Palestinian Image (Azza El-Hassan, 2004)
Deze podcast eenvoudig delen kan via deze link of direct in je favoriete podcast app.
Script #8 - het huis
Het is de nacht van 10 augustus 2001. Voor het Orient House in Jeruzalem verzamelen Israelische troepen. Ze breken de poort open, vallen bewakers aan, bestormen hetn gebouw en nemen historische archieven en documenten in beslag.
Het gebouw diende als kantoor voor het Palestijnse onderhandelingsteam. en was het hoofdkwartier van Faisal Husseini. De Palestijnse vader van Jeruzalem was net ervoor onder grote belangstelling begraven in Jeruzalem.
Het is 1 juni 2001. Ik sta voor het Orient House in Jeruzalem. Het is een historische dag. Niet ver hiervandaan, in de wijk Wadi Joz, net buiten de muren van de Oude Stad, werd mijn vader geboren.
Mijn familie heeft net als vele Palestijnen, diepe wortels en een nauwe band met de stad. Mijn oma groeide hier op en haar familie heeft er lange tijd gewoond.
Toen mijn vader in 1941 werd geboren, stond de stad op het punt van scheuring. Jeruzalem viel in die tijd onder het Britse Mandaat.
De geschiedenis van Jeruzalem is een verhaal van opeenvolgende machthebbers, van opstanden en gebroken beloften.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog, op 11 december 1917, viel de stad in handen van Britse troepen. Tijdens het Ottomaanse tijdperk, was Jeruzalem uitgegroeid tot de grootste Palestijnse stad, het onbetwiste politieke en culturele centrum van Palestina.
De tegenstrijdige beloften van Engeland aan zowel Arabieren als zionistische joden en de opstand tegen het Britse Mandaat, dwong de Britten in 1948 tot het verlaten van het gebied.
In 1947 besloten de Verenigde Naties tot de verdeling van Palestina. Jeruzalem zou een corpus separatum worden, een afzonderlijk gebied met een speciale internationale status. Maar de werkelijkheid trok zich niets aan van internationale resoluties.
Toen de gevechten uitbraken in Jeruzalem, was mijn vader zeven. De wijk waar zijn geboortehuis staat, Wadi Joz, werd al snel een toevluchtsoord voor verdreven Palestijnen uit de westelijke wijken van de stad. Je kunt die huizen nog steeds herkennen aan de siertegels uit de tegelfabriek van mijn overgrootvader in Nabloes.
In het noorden ligt de wijk Shaikh Jarrah. Hier voorkomen de Britten dat de gewapende Haganah de wijk zou binnenvallen. Tot op de dag van vandaag proberen kolonisten hier nog steeds huizen over te nemen en worden nog steeds Palestijnse huizen gesloopt.
Het is een zonnige dag, maar de lucht is geladen met politieke spanning. We wachten bij het Orient House op een begrafenisstoet. Faissal Husseini is overleden.
Hij was een geliefd politicus, door velen gezien als een soort Palestijnse burgemeester van Jeruzalem. Op Yasser Arafat na was Faissal het belangrijkste lid van Arafat’s politieke beweging.
Madrid
In 1991 speelde Husseini een sleutelrol bij het begin van het vredesproces in Madrid.
Hij leidde het team op de vredesconferentie en werd, ondanks Israëlische bezwaren, een centrale figuur in die besprekingen.
Het Orient House was zijn hoofdkwartier, het Palestijnse diplomatieke centrum van Jeruzalem – en daarmee een doorn in het oog van Israël. Faissal Husseini verzette zich tegen die bezetting. Een verzet dat hij betaalde met vele maanden in Israëlische gevangenissen en diverse periodes onder huisarrest.
Hij was zo vaak opgepakt dat hij een kleine koffer bij zich hield met pyjama’s, ondergoed, slippers, scheergerei en een kleine inhalator voor zijn astma. In Israelische gevangenissen leerde hij vloeiend Hebreeuws.
Het statige Orient House is in 1897 gebouwd door een oud familielid van Faisal.
Een rijke landeigenaar en ambtenaar Ismail Musa Husseini. De Duitse keizer Wilhelm gaf er tijdens een bezoek aan Jeruzalem in 1909 een theekransje. En de Ethiopische keizer Haile Selassie was er toen hij door de Italianen uit Abessinië was verdreven.
Het Orient House bood onderdak aan vluchtelingen en wezen en na de oorlog van 1948 diende het tijdelijk als hoofdkwartier voor de Verenigde Naties en werd daarna een van de eerste hotels in Oost-Jeruzalem. Na de bezetting in 1967 ging het hotel dicht.
De Mughrabi wijk
Vandaag is het een centrum van rouw. De kist met het lichaam van Husseini is onderweg van Ramallah naar Jeruzalem. De Palestijnse Autoriteit heeft een nationale rouwperiode afgekondigd. In Ramallah verzamelen honderden Palestijnen om hun respect te betuigen aan Husseini, terwijl Arafat’s veiligheidstroepen zijn kist, versierd met een Palestijnse vlag en bloemen, klaarmaken voor de stoet naar Jeruzalem.
Hier, bij het Orient House, zal een condoleance worden gehouden, Daarna zal Husseini begraven worden in de oude stad van Jeruzalem, vlak bij de Aqsa Moskee in een graf naast zijn vader, de verzetsheld Abdel Qader Husseini, die in 1948 sneuvelde tijdens de slag om Al Qastel.
De tocht van Ramallah naar Jeruzalem is beladen. Tienduizenden Palestijnen zijn op de been en trotseren Israëlische afzettingen om de stoet te begeleiden. Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever worden al maanden toegang ontzegd tot Jeruzalem.
In 1967 viel Israël de oostelijke wijken van Jeruzalem aan en annexeerde de rest van de stad. Dit in schending van het internationaal recht en ontelbare VN resoluties.
Op 10 juni 1967, amper vier uur nadat de wapenstilstand van de Zesdaagse oorlog was ondertekend, rolden Israelische bulldozers door de Zionpoort en werd de historische Mughrabi buurt dat grenst aan de klaagmuur in twee dagen met de grond gelijk gemaakt.
Bewoners kregen via luidsprekers de opdracht hun huizen te verlaten. Persoonlijke bezittingen werden begraven en vermalen tot puin. Bussen stonden bij de Damascuspoort klaar om de verdreven bewoners naar Jordanie te deporteren. Tegenwoordig zullen maar weinig bezoekers van het grote plein voor de klaagmuur zich bewust zijn van deze geschiedenis.
Met de volledige bezetting van Jeruzalem, onteigening van land en de bouw van nederzettingen, annexeerde Israël de facto de gehele stad. Dit beleid was in strijd met het internationaal recht en werd herhaaldelijk bevestigd in internationale resoluties.
Na de Golfoorlog werd Faissal Husseini benoemd tot hoofd van het Palestijnse onderhandelingsteam bij de vredesconferentie in Madrid. Ondanks Israëlische bezwaren tegen zijn aanwezigheid, speelde hij een cruciale rol in de besprekingen die volgden.
Arrest
Het Orient House was méér dan een gebouw. Het was de belichaming van de Palestijnse aanwezigheid in Jeruzalem. Het was de plek waar Palestijnen samenkwamen, waar plannen werden gesmeed voor de toekomst van Oost-Jeruzalem, en waar de Palestijnse vlag als enige in de stad openlijk wapperde.
De Israëlische regering zag Jeruzalem als zijn hoofdstad en beschouwde elk officieel bezoek aan Husseini in dit huis als een ondermijning van die claim.
Desondanks had Shimon Peres tijdens de onderhandelingen over de Oslo Akkoorden in 1993 garanties gegeven dat Palestijnse instituties in Jeruzalem ongemoeid zouden blijven.
Bij de onderhandelingen en de latere akkoorden werden de status van Jeruzalem, net zoals nederzettingen, grenzen en vluchtelingen buiten beschouwing gelaten en doorgeschoven naar de toekomst. Dit gaf Israël de vrije hand: de bouw van nederzettingen ging onverminderd door, land werd onteigend en Palestijnse politieke activiteiten in de stad werden verboden.
In 1983 richtte Faissal Husseini een wetenschappelijk instituut op in het Orient House en bracht er Palestijnse archieven in onder. De bibliotheek huisvestte meer dan 17 duizend boeken, duizenden documenten en een audioarchief met daarin onder andere unieke interviews met ooggetuigen van de opstand van 1936.
Toen Husseini in 1987 zijn huisarrest net was opgeheven, sloegen de Israëlische troepen toe. Ze drongen het Orient House binnen en sloten het gebouw. Husseini werd opnieuw gevangen gezet. Ze hadden in zijn kantoor een document gevonden over de oprichting van de Palestijnse staat in 1988. De volksopstand was toen in volle gang. Het Orient House bleef gesloten tot na de vredesconferentie in Madrid.
Politiek adres
In 1991 werd Faissal Husseini benoemd in de commissie die de Madrid-conferentie moest voorbereiden. Israël weigerde te praten met Palestijnen uit de diaspora én uit Jeruzalem, en verbood zijn deelname. Desondanks groeide Husseini uit tot een van de belangrijkste onderhandelaars in het vredesproces.
Het Orient House werd het de facto politieke adres in de bezette gebieden. Het ontving buitenlandse bezoekers, het huisvestte vergaderingen van het Palestijnse onderhandelingsteam.
De stoet is vertrokken.
Onderweg stopt de menigte met de kist voor Faisal’s huis in Shuafat.
Een noordelijke wijk in Oost Jeruzalem. In deze buurt woonde tot haar dood een van mijn van oma’s zussen.
De spanning in de stad is voelbaar. Het Israëlische leger en de politie zijn in de hoogste staat van paraatheid. Geruchten gonzen: zal de begrafenisstoet wel toestemming krijgen om door de Oude Stad te gaan?
Het Orient House was een symbool van internationaal verzet tegen de bezetting. Een plek waar de Palestijnse stem in Jeruzalem kon worden gehoord.
In 1995 koos minister van Buitenlandse Zaken, Hans van Mierlo, ervoor om het Orient House te mijden. Tijdens een staatsbezoek vond een ontmoeting met Husseini daarom plaats in het huis van de Nederlandse vertegenwoordiger. De druk van Israël bleek te groot. Later veranderde dit. Bij een volgend bezoek besloot Van Mierlo zijn belofte aan Husseini na te komen. Hij zou het gebouw dit keer wel bezoeken.
Van Mierlo’s besluit leidde tot een diplomatieke storm. Zijn Europese collega’s drongen erop aan het Europese beleid om Orient House wel te bezoeken niet te doorbreken. En in Den Haag werd het onrustig. De minister moest zijn kerstvakantie onderbreken voor een speciaal algemeen overleg van de Tweede Kamer. Het is woensdag 10 januari.
CDA Kamerlid Jaap de Hoop Scheffer vond dat Nederland niet tegen de schenen van Israël moest schoppen maar Van Mierlo wees hem er echter fijntjes op dat CDA bewindslieden als Pieter Kooijmans en Hans van den Broek eerder al eens op het bordes van het Orient House hadden gestaan.
Op 18 januari 1996 bracht Van Mierlo, ondanks alle protesten, zijn bezoek aan het Orient House en sprak hij anderhalf uur met Husseini. Faissal merkte toen laconiek op dat de Nederlandse kritiek vooral had gezorgd voor méér aandacht.
Het Orient House bleef een doorn in het oog van Israël. De dreigementen escaleerden.
Wegen werden geblokkeerd om bezoeken van buitenlandse ministers te verhinderen. En Shimon Peres dreigde zelfs met de sluiting van het gebouw. Europese ministers besloten daarop het gebouw tijdelijk te mijden.
Duizenden mensen staan voor het Orient House. Er wapperen Palestijnse vlaggen. Faissal Husseini’s portret prijkt aan de gevel. Langs de poort van het binnenterrein houden jongeren de wacht. We condoleren Faissal’s familie. En dan het nieuws dat we hoopten te horen: het leger heeft de kist en de menigte laten passeren.
Blokkade
Voor veel Palestijnen is dit de eerste keer sinds jaren dat ze naar Jeruzalem kunnen reizen. Sommigen zullen van de gelegenheid gebruik maken om familie te bezoeken, anderen zijn hier enkel voor Faissal.
We nemen een andere route. We willen eerder bij de Damascuspoort zijn, om de stoet te zien aankomen.
Een paar maanden geleden werd Ariel Sharon gekozen tot premier. Het was Sharon die met zijn provocerende bezoek aan het heilige gebied rond de Aqsa Moskee in september 2000 de vonk gaf aan een nieuwe volksopstand. De Tweede Intifada.
Op de muur van de Oude Stad, vlakbij de Damascuspoort, zwaait een jongen met de vlag. Er is geen sprake van stilte of droefheid. De mensen lijken opgewekt, trots. Het lijkt wel een overwinningsoptocht. De enige begrafenis in Jeruzalem die meer mensen op de been bracht, was die van Faissal’s vader in 1948.
Het duurt uren. De stoet is te groot, te massaal.
En dan, eindelijk, arriveert de kist. Het onofficiele Palestijnse volkslied, Mowtani, klinkt. De tekst van het lied is geschreven door de bekende dichter uit Nabloes, Ibrahim Touqan. Het lied spreekt over de liefde voor het vaderland en de wil tot opoffering.
Tientallen handen dragen de kist, waarover traditiegetrouw een grote Palestijnse vlag is gedrapeerd. Sommigen gooien bloemen, anderen proberen de kist aan te raken. Een laatste, fysiek contact met de man die hun stem was.
Als de kist naar buiten wordt gedragen, lopen we met de stroom mee de straat op. Langzaam beweegt de menigte zich richting de Oude Stad. Het is nog steeds verboden, je kunt voor het dragen van de Palestijnse vlag worden opgepakt. Maar ze wapperen overal, ze zijn niet te stoppen.
In mei 1996 verloor Shimon Peres de verkiezingen van Benjamin Netanyahu. De nieuwe regering beloofde het vredesproces voort te zetten maar kondigde al snel aan nieuwe nederzettingen te bouwen.
Jabal Abu Ghneim
Op 18 maart 1997 gaf de regering van Benjamin Netanyahu groen licht voor de bouw van een nieuwe nederzetting op een heuvel in Jeruzalem, Jabal Abu Gnaim. Met de bouw van deze nederzetting zal Jeruzalem volledig omringd zijn door nederzettingen. Op de heuvel met pijnbomen komen bijna 7 duizend woningen exclusief voor Israelische bewoners. Palestijnen zijn woedend. De nieuwe premier, Benjamin Netanyahu, beloofde ook het Orient House te sluiten. Hij besloot dat hij geen ministers zou ontmoeten die het gebouw wilden bezoeken.
Tijdens een bezoek aan Nederland liet hij nogmaals blijken hoe hij naar het Europese beleid aankijkt. Gesprekken met de Palestijnse Autoriteit werden hervat, maar de onderhandelingen verliepen slecht door de voortgaande bouw van nederzettingen.
In de aanloop naar nieuwe verkiezingen in 1999 probeerde Netanyahu het Orient House opnieuw te sluiten. Verschillende kantoren werden binnengevallen, en Israël eiste dat de activiteiten werden gestaakt. Faissal Husseini kreeg te horen dat het Orient House definitief werd gesloten. Critici zagen dit als een politieke zet om stemmen te winnen. Netanyahu liep immers achter op zijn rivaal Ehud Barak. Het Israëlische Hooggerechtshof stelde de sluiting echter uit.
Spaanse trappen
Op 17 mei 1999 won Barak met een grote meerderheid de verkiezingen en kwam met Husseini overeen dat het Orient House open kon blijven op voorwaarde dat politieke activiteiten zouden worden beperkt. Tegen die tijd was het gebouw niet meer dan een symbool.
Na de Oslo-akkoorden werd Faisal Husseini door Arafat gemarginaliseerd. Arafat zag hem als een concurrent en eiste dat buitenlandse delegaties die Husseini ontving in het Orient House, naar hem toe moesten komen. Ook Israël voerde de druk verder op om het Orient House te mijden.
We lopen de Spaanse trappen af naar het plein voor de Damascuspoort. Dit is het hart van Oost-Jeruzalem, waar het Palestijnse openbaar vervoer aankomt en vertrekt, de verbinding met Ramallah, Nabloes, Jenin, Bethlehem, Hebron.
Midden op het plein staat een grote lantaarnpaal. Een jongen klimt, een Palestijnse vlag in zijn hand. Bovenin rukt hij, hand voor hand, de beveiligingscamera’s los. Ze vallen op de grond. De bezetter kan niet meer meekijken.
De stoet nadert het plein. Een enorme vlag wordt onder de Damascuspoort gedragen. Langzaam schuift de mensenmassa, achter de kist aan, de Oude Stad binnen. Onderweg naar de Aqsa Moskee komen we langs de Bloemenpoort. Hier hebben ultraorthodoxe kolonisten, geholpen door de Israëlische regering en de gemeenteraad, aan het begin van de jaren zeventig al een groot aantal huizen in bezit genomen.
Tot op de dag van vandaag worden Palestijnen uit de Oude Stad verdreven om kolonisten te kunnen huisvesten. Het is een tactiek die we terugzien in andere Palestijnse wijken, waar kolonisten en het Israëlische leger straten en buurten terroriseren.
De begrafenis van Faissal Husseini is voorbij. Zijn strijd is ten einde. Maar de strijd om zijn erfgoed, en dat van zijn volk, staat op het punt te beginnen. In februari 2001 werd Ehud Barak met een grote meerderheid verslagen door Ariel Sharon. Als vergelding voor een aanslag, en goed en wel nadat Faissal Husseini begraven was, besluit Ariel Sharon dat de tijd rijp was om het Orient House permanent te sluiten.
Het is de nacht van 10 augustus 2001. Klokslag 2 uur.
Het Orient House is omsingeld en Israëlische speciale eenheden bestormen het gebouw.
Op bevel van toenmalig premier Ariel Sharon worden alle computers, bestanden en vertrouwelijke archieven in beslag genomen. Vrachtwagens vol cruciale documentatie over de onderhandelingspositie van Jeruzalem verdwijnen naar een onbekende bestemming.
Het bevel voor de sluiting was tijdelijk, voor zes maanden. Maar in de daaropvolgende jaren werd het bevel, als een wrede bureaucratische tik, steeds opnieuw verlengd.
Tot op de dag van vandaag blijft het Orient House, dat trotse, historische gebouw gesloten. De vernietiging van Palestijns erfggoed staat niet op zichzelf. Het is de voortdurende uitwissing van het Palestijnse bestaan.
Dit begon al in de vorige eeuw.
Archieven
Tijdens de catastrofe van 1948, de Nakba, werden culturele en historische schatten en archieven in beslag genomen uit diverse Palestijnse instituten, privéwoningen en studio’s. Schattingen suggereren dat toen al 30.000 boeken en manuscripten werden geplunderd uit Palestijnse huizen.
Terwijl georganiseerde militaire eenheden archieven in beslag namen, namen individuen en soldaten ook deel aan willekeurige plunderingen van antiekwinkels en fotostudio's. Dit materiaal, buitgemaakt uit woningen of soms van dode of gevangen Palestijnen, vond uiteindelijk zijn weg naar officiële, veelal militaire, Israëlische archieven.
Deze plunderingen werden voortgezet in de decennia die volgden. Tijdens de Israëlische invasie van Libanon in 1982 plunderde en confisqueerde Israël de bibliotheek en archieven van de Palestine Liberation Organization (PLO) in Beiroet. De Israëlische strijdkrachten namen hier het archief van Palestijnse films en foto's in beslag. Ongeveer 1200 films werden geconfisqueerd.
De in beslag genomen materialen worden ondergebracht in militaire archieven. Ze worden gezien als archiefmateriaal van het Israëlische leger. Hierdoor worden ze onderworpen aan Israëlische militaire wetten en regels, waardoor de toegang ernstig wordt beperkt. De geschiedenis wordt gegijzeld.
Gegijzeld
De oorlog tegen het Palestijnse erfgoed bereikte een ongekende intensiteit tijdens de recente bombardementen op Gaza. De opzettelijke vernietiging van cultureel erfgoed wordt erkend als een oorlogsmisdaad.
Zo werd het centraal archief van Gaza-stad volledig verwoest. Ook de historische Omari-moskee, met daarin een belangrijke bibliotheek uit de 7e eeuw met zeldzame boeken, werd vernietigd. Zelfs universiteitsbibliotheken en musea werden door het Israëlische leger geplunderd en verwoest.
De aanhoudende vernietiging, plundering en inbeslagname van archieven ontneemt Palestijnen de mogelijkheid om hun eigen geschiedenis te schrijven. Palestijnen worden gedwongen hun verleden te zoeken in de archieven van de bezetter of andere koloniale machten. Deze machthebbers censureren en classificeren het, en houden daarmee de geschiedenis gevangen.
De deuren van het Orient House zijn tot op de dag van vandaag gesloten gebleven. De onbetaalbare inhoud is door Israël vernietigd of geconfisqueerd. Maar waar het voor staat – het symbool van het Palestijnse politieke leven in Jeruzalem, van het Palestijnse volharden in de stad, tegen alle pogingen om het uit te wissen – blijft even krachtig als altijd.
Op de terugweg komt de stoet langs het huis dat Sharon een paar dagen na het uitbreken van de vorige intifada heeft geannexeerd. Het staat midden in de moslimwijk. Hoewel hij er zelf niet woont, staat er altijd een groep soldaten voor de deur.
Er hangt een grote Israëlische vlag aan de gevel. Een provocatie om Palestijnen eraan te herinneren dat ook deze wijk door Israël bezet is. Een jongen loopt langs. Hij laat een verbrand stukje doek zien. Ik kijk naar zijn souvenir en herken nog net een streep blauw en wit. Twee uur was Jeruzalem van de Palestijnen. Even was het alsof de bezetting voorbij was. De jongen legt het verbrande lapje stof op tafel. Nu pas zie ik wat het is. Het is de vlag van Sharon.
Shownotes #9 - het beleg
In deze nieuwe aflevering gaan we terug naar het voorjaar van 2002. Palestijnse steden werden belegerd met tanks en helikopters. In Ramallah en Nabloes probeert mijn familie te overleven in de rauwe werkelijkheid van het beleg.
In Bethlehem zoeken Palestijnen hun toevlucht achter de dikke muren van de Geboortekerk. Zevenendertig dagen lang is de kerk het epicentrum.
Audio bronnen en citaten: NOS, BRT, VTM, NOVA, Zembla, UN Audiovisual Library, C-SPAN
Artikelen: Interregnum Rema Hammami (MERIP, 2002); When the Birds Stopped Singing(Shehadeh, 2002)
Documenten: Shielded from scrutiny: IDF violations in Jenin and Nablus (Amnesty, 2002), Jenin: IDF Military Operations (Human Rights Watch, 2002), Human Shield (B’Tselem, 2002), Medicine under attack (PHR, 2002)
Documentaires en films: The Siege of Bethlehem (PBS, 2002), Jenin, Jenin (Bakri, 2002), Checkpoint (Yoav Shamir, 2003)
Deze podcast eenvoudig delen kan via deze link of direct in je favoriete podcast app.
Script #9 - het beleg
Het is het voorjaar van 2002. Op kantoor van de mensenrechten organisatie waar ik werkte hadden meldingen van schendingen een ritme gekregen. Het was een tijd waarin ik getuige was van een escalatie die maar weinigen voor mogelijk hielden.
De geruchten waren er al. Je merkte het in de straten van Ramallah en in de steegjes van de oude stad in Nabloes. Een grote aanval was op komst maar in Palestina was men gewend geraakt aan de dagelijkse, bijna rituele invasies van het Israelische leger.
Met een cameraploeg van Zembla rijden we naar Kalandia. Het gebied is afgesloten.
Ook bezoeken we de plek waar een aantal huizen zijn vernietigd.
Onderweg zien we een groep Palestijnse arbeiders langs de weg. Ze staan in een rij. Een voor een moet een van hen naar voren lopen en wordt z’n identiteitskaart gecontroleerd. Ze worden onder schot gehouden door het leger.
Ook bezoeken we de plek waar een aantal huizen zijn vernietigd.
In Ramallah, in de schaduw van de Muqata—het hoofdkwartier van Yasser Arafat—woonde mijn nichtje Ghadir. Ze woont sinds een half jaar met vriendinnen in Ramallah en werkt als docent aan de Al Quds Universiteit. Omdat het moeilijk reizen is tussen Ramallah en Nabloes, gaat ze niet vaak naar haar ouders. Onderweg moet ze verschillende keren uit de taxi stappen om langs de militaire controleposten te lopen. Haar dagelijks leven was al een uitputtingsslag. Haar Westbank ID, een oranje kaart die zegt dat ze uit Nabloes komt, maakte elke reis naar haar werk een gok. De wachttijd bij de checkpoints hangt af van de gemoedstoestand van de soldaten. Vaak wordt Ghadir teruggestuurd, omdat ze een oranje identiteitskaart heeft die aangeeft dat ze uit Nabloes komt.
Het Israelische leger heeft flink huisgehouden in de Palestijnse vluchtelingenkampen Balata bij Nabloes, Dheishe in de buurt van Bethlehem en Tulkarem. De inzet was ongekend in omvang met gevechtshelikopters en tanks. Vanuit het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York klonk bezorgdheid.
Ik maakte me zorgen over de vaak gerichte aanvallen op medische hulpverleners. In de afgelopen weken waren een groot aantal Palestijnse artsen en ander medisch personeel gedood. Ambulances werden niet toegelaten en het hoofd van de Rode Halve Maan werd gedood toen zijn ambulance werd geraakt door een tankgranaat.
In Balata ging het Israelische leger van huis tot huis, dwars door de muren heen. Ze gebruikten explosieven of gereedschap om muren in appartementsgebouwen te doorbreken. Een pad van vernieling, dwars door privéwoningen. Huizen die nog overeind stonden, waren in feite onveilig verklaard. Het kamp was veranderd in een ruïne.
In de vluchtelingenkampen werden honderden Palestijnen opgepakt. Mannen tussen de zestien en veertig jaar moesten zich melden bij een school. Daar werden ze onder schot gehouden, geboeid, en vervolgens afgevoerd.
Enkele dagen later, wanneer het ergste van het geweld enigszins is geluwd, arriveert een inspecteur van de VN. Peter Hansen, de Commissaris-Generaal van UNRWA. Wat hij ziet, schokt zelfs een man die gewend is aan het lijden in de kampen.
Sommigen zagen hierin de sabotage van een Saoedisch vredesinitiatief.
Met een plan voor vrede probeerde Saoedi-Arabië de Tweede Intifada, een einde te maken aan de opstand die sinds september 2000 gaande was. De Arabische landen zouden Israel volledig erkennen en normale betrekkingen aangaan in ruil voor de volledige terugtrekking van het Israelische leger uit de door Israel bezette gebieden en een rechtvaardige oplossing voor Palestijnse vluchtelingen.
Eind maart zouden de leiders van deze landen samen komen voor hun jaarlijkse top, dit keer in Beiroet. Ondanks de aanvallen op de kampen in Jenin en Balata bij Nabloes, keuren de landen het plan unaniem goed. Maar de klok tikte.
Op exact dezelfde dag dat de Arabische Liga het vredesinitiatief in Beiroet bekrachtigde, sloeg het geweld toe. Met de drang naar een reactie werd het kruidvat verder gevuld en van het Arabische initiatief kwam weinig terecht.
Op 27 maart 2002. Terwijl Arabische diplomaten arriveren voor hun top in Beiroet blaast een Palestijn zichzelf op in het Park Hotel in Netanya.
Deze aanslag verschafte premier Sharon precies wat hij nodig had. Op het moment dat het Saoedische vredesplan terrein won en de Arabische Liga het aannam, lanceerde Israël zijn grootschalige aanval. Al voor de bomaanslag in het Park Hotel in Netanya, berichtten Israëlische kranten dat militaire planners een grootschalige aanval voorbereiden op Palestijnse steden, dorpen en vluchtelingenkampen. Deze invasie zou groter zijn dan alle vorige. De explosie in het Park Hotel op 27 maart zette de oorlogsmachine opnieuw in gang.
Op de dag van de invasie werd m’n nichtjes werkelijkheid gereduceerd tot de vier muren van haar appartement. Op de dag van de inval in Ramallah belde Ghadir me al vroeg op. Ik was al op kantoor.
Ze zag zes tanks in de straat. Haar stem trilde aan de andere kant van de lijn. Zes tanks die door de straat denderden, blindelings. Een geparkeerde auto werd verpletterd, alsof het niets was.
In een ander deel van Ramallah was ook mijn tante Fatima al vroeg wakker. De stad werd onmiddellijk een afgesloten militair gebied.
In zijn boek ‘When the Birds Stopped Singing’ beschrijft Raja Shehadeh het leven in Ramallah tijdens de invasies.
Elektriciteit uit. Water afgesloten. Het leger viel ook de kantoren van persbureaus en televisiezenders binnen. Radiostations gingen uit de lucht en zelfs de Commissie ter Bescherming van Journalisten werd niet gespaard.
Ghadir moest haar telefoonbatterij sparen. De angst was niet alleen voor haarzelf, maar voor haar ouders in Nabloes, waar de situatie nog erger zou worden.
Tijdens de operatie riep het leger via luidsprekers alle mannen tussen 16 en 50 jaar op om zich te melden voor ondervraging. Honderden mannen waren al vóór de inval opgepakt en naar de Israëlische legerbasis Ofer getransporteerd.
De Muqata’a, het Arafat complex, het hoofdkwartier van de Palestijnse Autoriteit in Ramallah, werd omsingeld en zwaar beschoten. Tanks beukten gaten in de muren en haalden hekken neer.
Ook in Bethlehem, ten zuiden van Jeruzalem, viel het Israelische leger binnen en de Geboortekerk werd het epicentrum. 37 dagen lang werd dit het toneel van de bezetting en het verzet daartegen.
Terwijl tanks en gepantserde voertuigen de stad binnen rolden, werd een uitgaansverbod afgekondigd. Zeven Palestijnen werden gedood. Priesters en nonnen raakten gewond. In de kerk hadden Palestijnse strijders en inwoners, waaronder vrouwen en kinderen, hadden hun toevlucht gezocht in de kerk. En het complex werd omsingeld.
Op 3 april trok het Israelische leger de stad Jenin en het gelijknamige vluchtelingenkamp binnen. Daar, op een klein, overbevolkt gebied waar zo’n 14 duizend Palestijnen woonden, ging het licht uit. Ook die plek werd uitgeroepen tot speciaal gesloten militair gebied.
Hulpverleners, medisch personeel, journalisten. Alle internationale medewerkers. Niemand kwam binnen - ook onze medewerkers niet. Geen pottenkijkers wanneer schendingen worden begaan. Twaalf lange dagen van intense gevechten en verwoesting in het kamp was geen enkele onafhankelijke waarnemer aanwezig.
Niemand van buiten kon bevestigen wat zich in dat kleine, afgesloten kamp, afspeelde.
Het Israelische leger blokkeerde de doorgang van ambulances en medisch personeel. Zieken en gewonden zaten opgesloten. We kregen wel de noodkreten te horen. Een 58-jarige vrouw stierf aan haar verwondingen nadat het leger herhaaldelijk weigerde een ambulance toe te laten terwijl het ziekenhuis slechts een paar honderd meter verderop was. Ambulances van de Rode Halve Maan werden onder vuur genomen. Een verpleegster, duidelijk herkenbaar aan haar uniform, werd gedood terwijl ze een gewonde inwoner probeerde te helpen.
Zelfs nadat het zwaarste geweld was geluwd, bleven de Verenigde Naties en het Rode Kruis dagenlang onderhandelen. Ze smeekten om toegang. Zonder resultaat.
We kregen de stellige indruk dat die onwil om toegang te verlenen - zelfs nadat de meeste gewapende Palestijnen zich hadden overgegeven - te maken had met iets anders. Het Israelische leger had een aantal Israelische journalisten onder militaire begeleiding toegang verleend maar toen de VN vroeg om vergelijkbare toegang werd dit geweigerd.
In Ramallah was de stroom even terug. Ghadir kon haar telefoon opladen maar de paniek was voelbaar in haar stem. Ze zei dat vijftien jongens haar gebouw waren binnen gevlucht. Haar buurman had gevraagd of ze onderdak kon bieden aan twee van hen, omdat het te gevaarlijk was als de groep in één appartement zou blijven. Ze stelde voor dat ze hen als familieleden zou beschouwen.
Ze had geen keuze. Ze zette thee voor de doodsbange jongens. En vanuit haar keukenraam zag ze hoe een peloton Israëlische soldaten het huis naast hen binnenviel en twee jongens arresteerde. Voor het gebouw tegenover hen blies het leger vier Palestijnse politieauto’s op.
De invasies in Palestijnse steden in 2002 waren tot dan toe het grootste Israëlische offensief sinds de Zesdaagse Oorlog van 1967. De steden werden overreden door tanks en de beschietingen waren non-stop.
En dan een adempauze. Het uitgaansverbod werd voor slechts twee uur opgeheven. Ghadir moest brood halen voor haar 'huisgenoten'. Wat ze op straat zag, was de rauwe, fysieke vernietiging. Gebouwen beschadigd, auto's vernield. Overal de afdrukken van rupsbanden. Op elke hoek een tank.
Ghadir was te laat. Het uitgaansverbod was nog niet ingegaan maar soldaten richtten hun wapens op haar. Ze gilde dat ze hier woonde. En dat het druk was bij de bakker. Ze moest stil blijven staan, met de automatische wapens op haar gericht. Totdat het leger klaar was met hun werk: het arresteren van een Palestijnse brandweerman die het had gewaagd een gebouw te blussen tijdens het uitgaansverbod.
Op 15 april werd Marwan Barghouti door het Israelische leger opgepakt. Op dat moment een van de politieke leiders van het verzet. Palestijnen zagen in hem een nieuwe generatie en potentieel de opvolger van Yasser Arafat. Hij kwam uit een dorpje in de buurt van Ramallah en was in zijn jonge jaren actief in de studenten protesten. Vlak voor het uitbreken van de volksopstand in 1987 werd hij gedeporteerd.
Met de Oslo akkoorden keerde hij terug naar Ramallah. Hij geloofde in het vredesproces en werd in 1996 gekozen in de kersverse Palestijnse Wetgevende Raad. Maar door de voortdurende bezetting en de continue bouw van nederzettingen raakte hij gedesillusioneerd. Met het uitbreken van de Tweede Intifada in september 2000 leidde hij binnen zijn politieke beweging het verzet.
Een paar maanden voor zijn arrestatie schreef hij een veel gelezen opiniestuk in de Washington Post. Hij was van mening dat Israël pas veiligheid zal hebben na het einde van de bezetting. En hij vond dat bij afwezigheid van bescherming van buitenaf, Palestijnen zichzelf moesten kunnen verdedigen.
Voor Israël was hij meteen een terrorist en beschuldigde hem van aanslagen. Tijdens zijn verhoor werd hij gemarteld en zijn ondervragers dreigden zijn zoon te doden wat ze bij hem al eerder hadden geprobeerd toen hij ternauwernood ontsnapte aan een aanslag op zijn leven toen zijn auto werd bestookt door een helicopter.
Zijn rechtsgang werd een politiek proces.
De man die een brug kon slaan, geloofde in het vredesproces en had gepleit voor een tweestatenoplossing werd nu terechtgesteld voor zijn strijd. Hij is nog altijd even populair onder Palestijnen en wordt inmiddels al bijna net zo lang politiek gevangen gehouden als Nelson Mandela ooit.
In Nabloes werkte m’n oude buurtgenoot Ala aan de Najah Universiteit. Hij woont daar met z’n familie. Op de dag dat het leger Nabloes binnenviel, stopten drie tanks voor zijn huis. Het huis van zijn familie werd een militaire basis.
Zeventien bewoners. De familie van Ala. Ze werden in één kamer gedreven. Ze mochten niet bewegen, niet praten. Twee soldaten hielden hen onder schot. De rest doorzocht en nam het huis over.
Vanuit het hoger gelegen Ras al-Ain, de buurt waar hun huis staat, beschoten de soldaten de oude stad van Nabloes, waar hevig verzet was. De vloer trilde. Ze hadden geen stroom, en het was koud.
Ala’s zwangere zus mocht alleen naar het toilet onder begeleiding van een soldaat. Ala’s vader was net herstellende van een hartaanval. Hij kon zijn medicijnen niet vinden.
Op een avond namen de soldaten Ala’s broertje mee naar de oude stad. Toen ze het gebouw uitliepen begon hij te schreeuwen. De soldaten die hem vasthielden, sloegen op hem in terwijl ze hem voor zich uit duwden. Ze schoten met een wapen dat ze op zijn schouder lieten rusten. Hij viel flauw en werd afgeranseld. Een paar uur later brachten ze hem terug. Zijn gezicht zat onder het bloed. Fysiek leefde hij maar mentaal was hij begroken.
Het familiehuis van Ala werd een detentiecentrum. Opgepakte Palestijnen werden door het leger naar het huis gebracht voor verhoor en mishandelingen. De familie hoorde alles. Ala had ze gezien, in het trappenhuis, de gevangen jongens, geblinddoekt, handen op hun rug, een zwarte zak over hun hoofd.
Eén jongen weigerde te antwoorden. En toen: een schot. De jongen was in zijn buik geraakt. Even later kwamen de soldaten de woonkamer in. Ze moesten de jongen buiten in een pantservoertuig leggen. Ze hebben hem nooit meer teruggezien.
Toen de soldaten vertrokken was het appartement geplunderd. Computers, telefoons, goud. Weg. En een muur van Ala’s kamer, vol met herinneringen, foto’s en gedichten zat nu vol met kogelgaten.
Intussen werd in de Geboortekerk in Bethlehem de situatie onhoudbaar.
Op 8 april braken gevechten uit rond de kerk. Er ontstond brand. Een Palestijnse politieagent werd doodgeschoten door een sluipschutter toen hij de vlammen probeerde te blussen. Twee dagen later raakte een Armeense priester ernstig gewond door schoten. En op 29 april schoot een sluipschutter opnieuw een Palestijn dood binnen de omtrek van de kerk. De boodschap van de belegeraars was onmiskenbaar: niemand was veilig.
Drie weken na de start trok het Israëlische leger zich terug. Ghadir, vastbesloten om naar Nabloes te gaan, waagde de reis. De controleposten rond Ramallah waren weg. Een vreemd gevoel van optimisme.
Maar bij Huwara, het centrale checkpoint naar Nabloes, verdween dat gevoel. Uiteindelijk moesten zij en haar huisgenoot worden afgezet in het dorpje Burin. VBier uur te voet klommen ze naar Nabloes. Mijn familie kon hun ogen niet geloven toen ze haar zag.
De volgende dag bezocht ze de oude stad van Nabloes. Ze kon niet stoppen met huilen toen ze de verwoeste eeuwenoude binnenstad zag. Dertig eeuwen beschaving verwoest in een paar dagen.
In Bethlehem eindigde de patstelling in de Kerk uiteindelijk op 7 mei met de deportatie van 30 Palestijnen. Drie dagen later trok het Israelische leger zich terug uit de stad. Het beleg duurde daar drie weken langer.
